Circulaire economie

Behouden van economische waarde

Circulaire economie gaat over het (zoveel mogelijk) behouden van economische waarde. Het is een economisch systeem, bedoeld om de herbruikbaarheid van producten en grondstoffen te maximaliseren en waarde-vernietiging te minimaliseren. Een ander systeem dus dan het huidige, zogenoemde ‘lineaire’ systeem, waarin grondstoffen worden omgezet in producten die aan het einde van hun levensduur worden vernietigd.

Het circulaire systeem kent twee kringlopen van materialen: een biologische kringloop (waarin reststoffen na gebruik veilig terugvloeien in de natuur) en een technische kringloop (waarin product(onderdelen) zo zijn ontworpen en vermarkt dat deze op kwalitatief hoogwaardig niveau opnieuw gebruikt kunnen worden). Binnen deze laatste kringloop blijft de economische waarde van producten of productonderdelen zoveel mogelijk behouden.

Binnen het cluster Circulaire Economie van Impuls zijn in 2018 onderstaande projecten gerealiseerd, opgezet of voortgezet.

Regionale Energietransitie Zeeland

Looptijd: start februari 2018
Betrokken partijen: Provincie Zeeland, Zeeuwse gemeenten, Enduris, Waterschap Scheldestromen
Rol Impuls: mede-initiatiefnemer en lid van het kernteam
Omvang: € 200.000

Energieneutraal Zeeland

Binnen het project Regionale Energiestrategie Zeeland maken betrokken partijen plannen om Zeeland energieneutraal te maken in 2050, om zo invulling te geven aan het Klimaatakkoord van Parijs.

Rol Impuls

Impuls is één van de initiatiefnemers en lid van het kernteam Regionale Energiestrategie Zeeland. Impuls vertaalt de gevolgen van de energiestrategie voor de Zeeuwse bedrijven en betrekt hen zoveel mogelijk daarbij. Daarnaast neemt Impuls een deel van de coördinatie van de energiestrategie voor zijn rekening.

Zeeuws Energieakkoord particuliere woningbouw

Looptijd: vanaf februari 2017
Betrokken partijen: Bouwend Zeeland, Delta, Enduris, alle Zeeuwse gemeenten: Hulst, Terneuzen, Sluis, Vlissingen, Middelburg, Veere, Goes, Noord-Beveland, Kapelle, Borsele, Reimerswaal, Schouwen-Duiveland, Tholen, HZ University of Applied Sciences, Marsaki, Provincie Zeeland, Sociale Innovatie Zeeland, Uneto-VNI, Zeeuws Klimaatfonds, Zeeuwse Milieufederatie, Zeeuwind, Dorpen met innovatieve aanpak, Energieambassadeur Stroomversnelling, Rabobank Walcheren/Noord-Beveland, Duradis, Firststep, BeNext, Fraanje.
Rol Impuls: mede-initiatiefnemer en coördinator
Omvang: € 50.000 budget vanuit Kennis- & Informatienetwerk ZEA

Versneld energie- en CO2-neutraal maken van particuliere woningen


Meer dan 35 Zeeuwse bedrijven en organisaties hebben inmiddels hun handtekening gezet onder het Zeeuws Energie Akkoord (ZEA) Particuliere Woningbouw. Daarmee spreken ze af dat zij gezamenlijk gaan werken aan het versneld energie- en CO2-neutraal maken van de Zeeuwse particuliere woningvoorraad. De doelstelling is om de particuliere woningvoorraad in 2045 volledig energieneutraal te hebben. De verwachting is dat het proces in de beginperiode langzamer zal gaan, maar dat na een aantal jaar een ‘vliegwieleffect’ ontstaat. De eisen die aan nieuwbouw worden gesteld (die erop neerkomen dat huizen vanaf 2020 (bijna) energieneutraal gebouwd moeten worden), zullen hieraan ook bijdragen. Vanuit het ZEA worden acties opgezet om de particuliere woningen energiezuiniger te maken en worden kennisdeling en samenwerking georganiseerd.

Circulair (ver)bouwen Jeugd- Kindkliniek Emergis

Looptijd: november 2015-maart 2019
Betrokken partijen: Emergis, Rothuizen Architecten, Provincie Zeeland, Justion Advocaten, Innax, Rabobank Oosterschelde en Nederland
Rol Impuls: waarborgen dat lokale bedrijven een rol vervullen in het bouw- en ontwikkelproces, (continu) verkennen van subsidiemogelijkheden
Omvang: € 4.500.000

Oud kantoor vormt basis voor nieuwe kliniek


Emergis, de psychiatrische instelling in Kloetinge, gaat een Kinder- en Jeugdkliniek bouwen; deels verbouw, deels nieuwbouw. Bijzonder is dat een kantoorgebouw van Rijkswaterstaat in Terneuzen - dat moest wijken voor de nieuwe zeesluis - de basis vormde voor het ontwerp van deze kliniek. In 2017 is dit kantoor zorgvuldig gedemonteerd en zijn de bruikbare materialen (ca. 40%) opgeslagen in Middelburg, bij het werkleerbedrijf van Emergis. De medewerkers hiervan hebben de materialen gereviseerd en gesorteerd, zodat ze in 2018 direct toepasbaar zijn voor de bouw van de Kinder- en Jeugdkliniek. Bij het hele traject worden zoveel mogelijk lokale partijen betrokken.


Bouw circulaire kantoren Bio Base Europe Training Center

Looptijd: maart 2017 tot april 2018
Betrokken partijen: Bio Base Europe Training Center, Paras Concepts BV, VKP, Elektra21, Even Kijken Project BV, Zeeuwse Verwarmings Unie B.V., Stichting Duurzaam Nederland
Rol Impuls: coördinator bouwteam
Subsidieverstrekkers: Provincie Zeeland
Omvang: € 75.400

Circulaire kantoorunits in Bio Base Training Center


Voor het Bio Base Training Center zijn kantoorunits ontwikkeld volgens de principes van circulaire en biobased economie. Dit heeft plaatsgevonden in bouwteamverband door Paras Concepts, als een demoproject.


Circulaire Business in de Zeeuwse Maakindustrie

Looptijd: vanaf 2e kwartaal 2018
Betrokken partijen: Metaalunie, FME, Rabobank, diverse maakbedrijven, Provincie Zeeland
Rol Impuls: facilitator

Kansen voor de Zeeuwse maakindustrie


Het concept circulaire economie biedt potentiële kansen voor de Zeeuwse maakindustrie. Niet alleen om duurzamer te produceren, maar ook om kosten te besparen en om nieuwe business te genereren. Via slim design, bijvoorbeeld, kan circulair ondernemen bijdragen aan grondstof- en energiebesparing in het productieproces en dus aan kostenbesparing. Verder biedt circulair ondernemen handvaten voor nieuwe businessmodellen, bijvoorbeeld de overstap van het leveren van producten en machines naar het leveren van services en diensten. De meest bekende voorbeelden zijn het leveren van licht in plaats van lichtbronnen en het verkopen van kopietjes in plaats van kopieerapparaten. De producten of machines, en het onderhoud daarvan, blijven in beheer van de producent; de gebruiker betaalt kosten voor de geleverde diensten. Inmiddels zijn ook in Zeeland diverse mooie voorbeelden van circulaire maakindustrie tot stand gekomen, zoals het sluiten van de keten van isolatiematerialen uit de bouw door PSLoop (zie pag. 30), het circulair serviceconcept bietenrooiers en mestinjecteurs door Vervaet en het circulair hergebruik van warmtewisselaars door Schelde Exotech. Toch staat circulair denken binnen de Zeeuwse maakindustrie nog in de kinderschoenen. Bewustwording over de (on)mogelijkheden is nog een belangrijke te nemen stap.

Sneller en beter naar Nul op de Meter in Middelburg

Looptijd: 1 december 2015 - 1 juli 2019
Betrokken partijen: gemeente Middelburg, Bouwbedrijf Adriaanse, Bouwbedrijf Fraanje, Installatiebedrijf ITN, Bouwgroep Peters, Installatiebedrijf Van de Velde, Architecten Alliantie, Joos Nijsse Architectuur, Dubourgraaf, Widea
Rol Impuls: ondersteuning bij uitvoering door gemeente Middelburg
Omvang: € 880.000

Renoveren naar nul op de meter

Het project Sneller en Beter naar Nul op de Meter is erop gericht om inwoners van de gemeente Middelburg hun woning te laten renoveren naar energieneutraal. Particuliere woningeigenaren kunnen tot € 21.000 subsidie van de gemeente ontvangen, op voorwaarde dat zij zelf ook minimaal zo’n bedrag investeren in de renovatie van hun woning naar Nul op de Meter (NoM), of naar NoM-Ready (NoM-Ready betekent dat de woning direct verbeterd wordt en verantwoord is voorbereid op een volledig energieneutraal functioneren, met behulp van latere ingrepen). Een bouwteam van Zeeuwse bedrijven biedt de woningeigenaren hun expertise aan om de woningen te renoveren.

Circulaire Sociale Woningbouw

Looptijd: maart 2018 – medio 2020
Betrokken partijen: Marsaki, R&B Wonen, RWS partner in wonen
Rol Impuls: projectpartner
Omvang: € 121.000

Circulaire sociale woningbouw


Met het project Circulaire Sociale Woningbouw worden de mogelijkheden onderzocht om circulair te gaan werken in de sociale woningbouw; zowel bij renovatie, onderhoud als bij nieuwbouw. Binnen dit project zullen meerdere pilots worden uitgevoerd: een nieuwbouwproject (waarvoor een circulair ontwerp wordt gemaakt), een onderhoudsproject (waarbij de corporaties zoveel mogelijk tweedehands (bouw)materialen opnieuw gebruiken) en een project ‘bouw na sloop’. Verder is het streven een databank op te zetten van tweedehands materialen, speciaal voor de corporaties.

Circulaire vouchers

Looptijd: 2017 – april 2019
Betrokken partijen: Kamer van Koophandel, mkb-bedrijven en kennispartners
Rol Impuls: uitvoerder van regeling Circulaire vouchers
Subsidieverstrekkers: Provincie Zeeland
Omvang: € 165.000, exclusief bijdrage van mkb-bedrijven

Stimulering voor de ontwikkeling van circulaire producten en diensten


Provincie Zeeland heeft in 2016 een aanvraag van Impuls toegekend voor circulaire en biobased vouchers. In 2016, 2017 en 2018 zijn deze vouchers uitgegeven aan ondernemers. Dit met als doel innovatieve mkb-ondernemers te stimuleren om nieuwe circulaire en/of biobased producten, diensten, processen of concepten te ontwikkelen. Een belangrijk neveneffect van deze regeling is dat de vouchers ondernemers inspireren en hen bekend maken met circulaire en biobased economie.

De Biobased Delta/Uitvoeringsbureau Zeeland

Biobased Delta is een stichting waarin bedrijven, overheden en kennisinstellingen samenwerken om de biobased economy in Zuidwest-Nederland te bevorderen. Impuls ondersteunt samen met de andere Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s) Biobased Delta in de werkgroepen Sugar Delta (omzetten van suikers uit agro(rest) stromen naar chemicaliën) en Redefinery. Impuls neemt deel in een kernteam, dat de directeur van Biobased Delta ondersteunt.

Impuls ondersteunt de stichting Biobased Delta in haar ambities door vorm te geven aan projectontwikkeling en business development in Zeeland, samen met partners. Voor een goede afstemming van plannen en projecten binnen de provincie is het Uitvoeringsbureau Biobased Zeeland opgericht. Participanten zijn: North Sea Port, Provincie Zeeland, Kamer van Koophandel, Biobased Trainingcentrum, Wageningen UR, Center of Expertise Biobased Economy van de HZ University of Applied Sciences en Impuls.

Sugar Delta

Looptijd: tot eind 2019; jaarlijkse evaluatie of project moet worden voortgezet
Betrokken partijen: Biobased Delta, Rewin, Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (BOM)
Rol Impuls: lid stuurgroep
Subsidieverstrekkers: Provincie Brabant
Omvang: € 100.000

Omzetten van bietsuikers in melkzuur of citroenzuur


Het project Sugar Delta is een initiatief van Biobased Delta en heeft als doel om binnen enkele jaren een fabriek in Zuidwest-Nederland te realiseren, die bietsuikers omzet in producten als melkzuur of citroenzuur. Deze producten hebben een hoge toegevoegde waarde voor bedrijven in de voedings- of chemische industrie. Binnen dit project wordt gedacht aan bedrijven met een vergelijkbare fabriek op een andere locatie, die interesse hebben om zich met een productielocatie in Noordwest-Europa te vestigen. Potentiele partijen in binnen- en buitenland worden benaderd met een regiopropositie die de uitstekende logistieke infrastructuur beklemtoond en de aanwezigheid van grote suikerproducenten en suikeroverslag. Dit in combinatie met de aanwezigheid van een sterke chemische industrie. Impuls maakt deel uit van de stuurgroep van Sugar Delta..

Wier & Wind

Looptijd: medio 2017 – 2022
Betrokken partijen: Seaweed Harvest Nordsea, Murre Technologies, HZ University of Applied Sciences, Stichting Noordzeeboerderij, AtSeaNova, GeoXYZ, Universiteit Gent, Provincie Zeeland
Rol Impuls: mede-initiator, facilitator van het proces, ondersteuning bij werven van subsidie en financiering
Omvang: enkele miljoenen euro’s

Grootschalige offshore productie van zeewier

Zeewieren vormen een bron van eiwitten, suikers en vitamines. Grootschalige productie van zeewier biedt een unieke mogelijkheid om de wereldwijde voedselzekerheid en grondstofzekerheid te verhogen. Zeewier is daarnaast een vorm van biomassa die zich gemakkelijk laat vergisten. Zo kan zeewier op termijn een belangrijke bijdrage leveren aan het biomassa-aandeel voor groen gas. De toenemende, wereldwijde vraag naar zeewieren en zeewierproducten biedt een unieke kans voor duurzame economische groei van de aquacultuursector; in de Noordzee regio en zeker in Zeeland. Offshore zeewierteelt – waar het project Wier & Wind zich op richt - wordt daarbij steeds interessanter. Met name slimme combinaties met windparken op zee worden kansrijk. Door het beperkte scheepsverkeer ter plaatste zijn deze gebieden uitermate geschikt voor de grootschalige teelt van zeewieren, eventueel in combinatie met andere vormen van aquacultuur. Het kan de biodiversiteit versterken en zelfs een bijdrage leveren aan golfdemping en aan het verminderen of tegengaan van zandhonger binnen windparken. Met de huidige stand van teelttechnieken is grootschalige en geautomatiseerde teelt van zeewier (binnen windparken, maar ook daarbuiten) echter nog niet mogelijk. Dit is wél noodzakelijk om de offshore zeewierteelt rendabel te krijgen. Structurele verbetering van de efficiency van het productieproces (waar het gaat om zaaien, installeren, telen, monitoren, oogsten en verwerken van het zeewier ) is noodzakelijk. De projectpartners binnen Wier & Wind, waaronder de Zeeuwse bedrijven Seaweed Harvest Nordsea en Murre Technologies en de HZ University of Applied Sciences, pakken deze uitdaging op. Projectdoel is de opbrengst van zeewier per ha én de kwaliteit significant te verhogen. Dit door opschaling van de productie met behulp van nieuw te ontwikkelen grootschalige en geautomatiseerde zeewierteelt op zee, binnen offshore windmolenparken. Hiertoe wordt een pilot uitgevoerd op een offshore testlocatie op de Noordzee op de grens van België en Nederland. Beoogd eindresultaat van het project Wier & Wind is een betrouwbaar, geautomatiseerd en beproefd zeewierteeltsysteem, dat geschikt is voor opschaling binnen en rondom windparken in de Noordzee.

Symbiosis4Growth

Looptijd: april 2018 –maart 2020
Betrokken partijen: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), Rewin, Smart Delta Resources, Impuls, North Sea Port, Provincie Zeeland, Provincie Noord Brabant, Vitaal Sloe en Kanaalzone
Rol Impuls: initiatiefnemer en partner
Subsidieverstrekkers: Ministerie van EZK, Provincies Noord Brabant en Zeeland, Vereniging Samenwerkende Kredietunies (VSK)
Omvang: € 88.000 (exclusief uren Impuls en partners)

Samenwerkingsplatform voor symbiose

Symbiosis4Growth is een samenwerkingsplatform dat industriële symbiose bij bedrijven in West-Brabant en Zeeland wil versnellen én realiseren. Symbiosis4Growth wil bedrijven koppelen, met als doel (rest)materialen, energie, capaciteit, faciliteiten, kennis en innovatie(ervaringen) met elkaar uit te wisselen. Voor deelnemende bedrijven kan dit leiden tot kostenbesparing. Bovendien wordt een positieve bijdrage geleverd aan het milieu en innovatie wordt gestimuleerd.


Resultaten 2018

In 2018 is voor Symbiosis4Growth een projectplan ontwikkeld en er zijn partners gevonden voor de uitvoering. Ook is subsidie verkregen en zijn er drie workshops georganiseerd op het gebied van industriële symbiose.



PS Loop

Looptijd project: 2017 - 2021
Rol Impuls: Overbruggingsfinanciering InnoGo!
Betrokken partijen: Het project wordt ondersteund door partijen uit de hele keten van grondstofproductie, PS-schuim producenten, verwerkers, tot aan EPS-recyclers en alle overige betrokken partijen.
Subsidieverstrekkers: Europees demonstratieprogramma Life
Omvang: € 9,3 miljoen

Duurzame recycling van polystyreenschuim


Het project PS Loop betreft een demonstratiefabriek, waar wordt aangetoond dat polystyreenschuim (PS-schuim) met gebromeerde vlamvertragers - een materiaal dat in de jaren ’60 op grote schaal als isolatiemateriaal is toegepast - op duurzame wijze kan worden gerecycled. Het PS-schuim dat vrijkomt bij sloopwerkzaamheden, wordt hiervoor ingezameld en naar de demonstatiefabriek gebracht. Vervolgens wordt het verwerkt tot schoon polystyreen, vrij van gebromeerde vlamvertragers. Het schone polystyreen wordt verkocht en de vlamvertrager - die ook wordt teruggewonnen - wordt door chemieconcern ICL-IP Terneuzen weer als grondstof ingenomen voor de productie van nieuwe producten. De demonstratiefabriek heeft een verwerkingscapaciteit van 3.000 ton polystyreen per jaar en wordt gebouwd in Terneuzen, naast ICL-IP. Het oorspronkelijke plan was om alleen EPS (Expanded Polystyreen Schuim) te verwerken in de demonstratiefabriek. De stof XPS (Extruded Polystyreen Schuim) blijkt echter op de milieustraten niet gescheiden te kunnen worden van EPS. Door een extra investering van 1,3 miljoen euro kan nu een gemengde stroom van XPS en EPS worden verwerkt. Door deze extra investering kan een grotere stroom PS-schuim worden verwerkt en kunnen aanzienlijke milieuvoordelen worden behaald.